نامه به سردبير مقالهای با عنوان «کيفيت مقالات منتشر شده در مجلات مصوب کميسيون نشريات وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی (84-1362)» در شماره تابستان 1389به چاپ رسيده است (1) که با مطالعه آن پرسشهايی مطرح میگردد. ارزيابی کيفيت مقالات ارايه شده در مجلات علمی ايران در بيشتر موارد در سه سطح قابل انجام است. سطح اول پس از وصول مقاله و تاييد سردبير و هيئت تحريريه مجله، توسط داوران مجله انجام میگيرد که در اين سطح عموماً از چک ليستهای داوری که دارای معيارهای عينی هستند؛ استفاده میشود. در سطح دوم کميسيون نشريات علوم پزشکی کشور برای حفظ يا ابطال يا اعطای درجه علمی-پژوهشی به مجلات به بررسی شمارههای محدودی از مجله میپردازد. سطح سوم براساس چکليستهای معتبر و مورد پذيرش بينالمللی انجام میگردد. با توجه به عنوان و محتوا، اين مقاله به سه سطحی که ذکر شد؛ مربوط نمیشود و اين سؤال مطرح است که منظور از کيفيت چه بوده است؟ با دقت در شاخصهای اندازهگيری شده اين مقاله به روند انتشار، بررسی وضعيت يا تحليل محتوای مقالات بيشتر متمايل است تا به کيفيت مقالات. در اين مقاله به تعداد انواع مقالات و مطالعات و استفاده يا عدم استفاده از آزمونهای آماری يا وجود يا فقدان چکيده پرداخته شده است و میتوان دريافت که در اين مقاله به روند انتشار انواع مقالات و مطالعات پرداخته میشود؛ ولی افزايش تعداد مقالات پژوهشی، کاهش تعداد مقالات مروری و گزارش موردی و افزايش استفاده از آزمونهای آماری نشانه کيفيت در نظر گرفته شده است. برای مثال اگر يک مقاله پژوهشی، مداخلهای، تحليلی و بالينی باشد و از چند آزمون آماری استفاده کرده باشد؛ آيا اين مقاله با وجود تمامی مواردی که وجودشان (نه کاربرد بجا و مناسب آنها) به عنوان کيفيت در نظر گرفته شده؛ باکيفيت هستند؟ حتی اگر از آزمونهای آماری اشتباهی استفاده شده باشند؟! يک مقاله باکيفيت به کاربرد مناسب و صحيح عناصر مورد نياز مقاله در بخشهای مختلف مقاله میپردازد. برای مثال انتخاب بهترين روش نمونهگيری و صحت روش نمونهگيری و بهترين طراحی مطالعه به صورت صحيح، مشخصات توصيفی صحيح نمونهها، ميزان درستی يا استفاده بجا از آزمون آماری، مقايسه يافتهها با نتايج ساير پژوهشها براساس انواع مطالعات اپيدميولوژيک متغيرند. برای انجام اين ارزيابی در بسياری از موارد از چکليستها، بيانيهها يا راهنماهای معتبر و مورد پذيرش جهانی (2) استفاده میشود که در شبکه Equator موجود میباشند (3). شاخصهای کيفی ارزيابی که در انواع مطالعات اپيدميولوژيک متفاوتند؛ بيشتر به وجود و کاربرد درست و نگارش صحيح عناصر اصلی مقاله در بخشهای مختلف چکيده و متن مقاله مربوط میشوند. در اين موارد استفاده از چکليستها يا بيانيهها يا راهنماهای استاندارد بينالمللی اولويت دارند که انواع اين چکليستها مطابق با انواع مطالعات اپيدميولوژيک متفاوتند. در صورتی که همه يا بيشتر عناصر لازم برای هر نوع از مطالعات در محل درستی به صورت صحيح بهکار رفته باشند و از بهترين عناصر برای مطالعه استفاده شده باشند؛ مقاله باکيفيت محسوب میشود. در اين مقاله مشخص نيست از کدام ابزار برای پژوهش استفاده شده است. برای مثال به عنوان دو مقاله فارسی که به بررسی کيفيت مقالات میپردازند؛ آيتاللهی و همکارانش به ارزشيابی کيفيت کارآزمايیهای بالينی منتشر شده در مجلات علوم پزشکی ايران با استفاده از چک ليست CONSORT پرداختهاند. يکی از معيارهای کيفی اين مطالعات کورسازی است؛ اين که آيا به کورسازی اشاره شده است و اگر بله، آيا گروههايی که کورسازی شدهاند؛ به درستی مشخص شدهاند (4)؟ همچنين پورالعجل و همکارانش نيز با استفاده از چکليست STROBE به بررسی کيفيت گزارش نتايج مطالعات همگروهی قبل از صدور بيانيه STROBE پرداختهاند (5). تقسيمبندی مقالات به دستههای بالينی و علوم پايه و اپيدميولوژی ابهام در پی دارد. مقالهای با عنوان «بروز انواع بيماریهای انگلی رودهای در بيماران مبتلا به ايدز»؛ هم به خاطر بررسی بروز، اپيدميولوژی، هم نيازمند بررسی انگلشناسان (علوم پايه) برای تعيين نوع انگلهاست و هم به دليل تشخيص بالينی پزشکان برای ايدز و بيماری انگلی رودهای (حتی اگر به صورت گمان مطرح شود) بالينی هم محسوب میشود. تقسيمبندی مطالعات به سه دسته توصيفی، مداخلهای و تحليلی نيز بحثانگيز است. بيشتر مطالعات تحليلی دارای بخشهای توصيفی نيز هستند و بسياری از مقالات تحليلی، توصيفی هم میتوانند باشند و اگر بهکار بردن آزمون آماری شرط تحليلی بودن باشد؛ باز هم در بسياری از مطالعات مداخلهای، آزمونهای آماری به کار میروند و به اين ترتيب میتوان بسياری از مطالعات مداخلهای را نيز زيرمجموعه مطالعات تحليلی دانست. مشخص کردن مرز ميان اين مطالعات کار دشواری به نظر میرسد و با اين همپوشانی، اين تقسيمبندی را غيرعلمی جلوه میدهد. جای سؤال است که چرا از تقسيمبندی انواع مطالعات اپيدميولوژيک برای اين منظور استفاده نشده است که نسبتاً پذيرفته شدهتر هستند. در اين مقاله سال 1362 سال آغاز نمونهگيری است که دليل انتخاب اين سال مشخص نيست. همچنين کميسيون نشريات علوم پزشکی وزارت بهداشت در اين سال وجود نداشته است و مجله علمی-پژوهشی هم تصويب نشده است (6). اعطای درجات علمی-پژوهشی و تصويب مجلات از سال 1375 به بعد در وزارت بهداشت انجام گرفته است و اگر مجلات پزشکی تا قبل از اين تاريخ منتشر شدهاند؛ مصوب وزارت بهداشت نبودهاند. در روش نمونهگيری بهتر بود که مجلات به عنوان طبقه در نظر گرفته میشدند تا تمامی مجلات سهمی در نمونه داشته باشند. چون هدف مطالعه بررسی کيفيت مقالات مجلات بوده و نه روند انتشار زمانی آنها و به اين ترتيب مجلات به عنوان طبقات نسبت به سالها در اولويت قرار میگيرند. همچنين امکان دارد که مجلهای از سال 1383 يا 1384 شروع به انتشار کرده باشد و با توجه به تعداد مقالات کمتر در اين مجلات، احتمال انتخاب مقالات آنها در نمونه نيز کمتر باشد. علاوه بر اين اگر عنوان مقاله با توجه به محتوای آن برای مثال «روند انتشار انواع مطالعات در مجلات پزشکی ايران» انتخاب میشد؛ هم بيانگر محتوا بود و هم رعايت اختصار صورت میگرفت. References 1. Alaedini F, Khoddam H, Kazemi Bajestani MR, Koshan F, Etemadi A, et al. [Quality of Published medical articles in approved Medical Journals by Islamic Republic of Iran Committee of Medical Journal (1983-2005)]. J Gorgan Uni Med Sci. 2010;12(2):77-81. [Article in Persian] 2. Enhancing the QUAlity and Transparency Of health Research Network (EQUATOR Network). Introduction to reporting guidelines. 2011. Available from: URL: http://www.equator-network.org/resource-centre/library-of-health-research-reporting/reporting-guidelines/ 3. Enhancing the QUAlity and Transparency Of health Research Network (EQUATOR Network). Library for health research reporting. 2011. Available from: URL: http://www.equator-network.org/resource-centre/library-of-health-research-reporting/ 4. Ayatollahi SMT, Jafari P, Ghaem H. [An evaluation of the quality of published clinical trials in Iranian medical journals during 2001-04]. J Babol Univ Med Sci. 2005; 7(4):64-70. [Article in Persian] 5. Poorolajal J, Tajik P, Yazdizadeh B, Sehat M, Salehi AR, Rezaei M, et al. [Quality Assessment of the Reporting of Cohort Studies before STROBE Statement]. Iran J Epidemiol. 2009;5(1):17-26. [Article in Persian] 6. Commission of Medical Journals of Ministry of Health. Regulation of Commission of Medical Journals. 2011. Available from: URL: http://commission.hbi.ir/View/asasnameh.php
پاسخ نويسندگان نويسنده مسؤول : حميرا خدام ، عضو هيأت علمی دانشگاه علوم پزشکی گرگان ، پست الکترونيکی : homeira_khoddam@yahoo.com ضمن تشکر از توجه به مقاله ارايه شده توسط خوانندگان محترم آن مجله، نکات زير قابل توجه است. بحث اصلی نامه ارائه شده به دفتر مجله، عدم بررسی کيفيت مقالات مورد مطالعه است. کيفيت میتواند وجوه مختلفی داشته باشد. مقاله ارايه شده شاخصهای اوليه کيفيت مقالات را بررسی نموده است. مطمئناً در طی زمان و با بهبود شاخصهای اوليه کيفيت، میتوان برخی شاخصهای مهمتر و جزيیتر را مورد بررسی قرار داد. با توجه به تعداد کم مقالات تحليلی، تعداد کم تستهای آماری استفاده شده، تعداد کم مقالات کارآزمايی بالينی نسبت به کل مقالات، بحث در مورد استفاده صحيح از تستهای آماری به نتيجه مناسبی منجر نخواهد شد. اگر بهسير چاپ مقالات در مجلات خارج از کشور در زمينه کيفيت مقالات منتشر شده توجه کنيم؛ درمیيابيم که مطالعات اوليه به بررسی شاخصهای کماهميتتر پرداخته و بهتدريج شاخصهای مهمتر مورد بررسی قرار گرفتهاند. بهنظر میرسد که بخشی از سؤال ايجاد شده در ذهن همکار محترم ناشی از عنوان انتخابی برای مقاله باشد و اگر اين عنوان به «شاخصهای کيفی مقالات منتشر شده در مجلات مصوب کميسيون نشريات...» تغيير يابد؛ بخش عمده ابهام ايجاد شده رفع میشود. درخصوص زمان آغاز نمونهگيری نکته قابل توجه اين است که گرچه مجلات مصوب از سال 1375 مشخص شدند؛ اما در ابتدای امر اکثر مجلاتی که سالهای قبل چاپ میشدند؛ ارزيابی و رتبه علمی - پژوهشی دريافت نمودند و از اين نظر مشکلی در عنوان ديده نمیشود. در مورد روش نمونهگيری بايد ذکر شود که چون هدف اصلی مطالعه مقايسه مجلات چاپ شده در سالها و دورههای زمانی مختلف بود؛ روش نمونهگيری براساس زمان انتخاب شد. درحالی که اگر مجلات از طريق طبقهبندی نمونهگيری میشدند؛ زمان شروع چاپ و تعداد شمارهها به عنوان يک متغير مهم در مطالعه وارد میگرديد. در انتها نويسندگان مقاله اميدوارند؛ يافتههای تحقيق حاضر بتواند به عنوان زيربنايی در جهت انجام مطالعات گستردهتر توسط ساير محققين مورد استفاده قرار گيرد و بدين ترتيب گامهای مؤثری در راستای افزايش سطح کيفی مجلات برداشته شود.
|
